گاز هرز یکی از نشانه‌های مهم اختلال در انتقال صحیح نیرو از موتور به گیربکس است که می‌تواند در اثر لغزش پک‌های کلاچ، افت فشار روغن، عملکرد نامناسب شیرهای برقی یا فرسودگی قطعات داخلی ایجاد شود. در این مقاله، علل مکانیکی و هیدرولیکی گاز هرز، نشانه‌های مرتبط و روش‌های اصولی عیب یابی آن را بررسی می‌کنیم تا دلیل اصلی خرابی پیش از وارد شدن آسیب جدی‌تر به گیربکس شناسایی و برطرف شود. همچنین تفاوت گاز هرز در شرایط مختلف رانندگی و ارتباط آن با تعویض دنده و دور موتور را بررسی خواهیم کرد. شناخت این علائم می‌تواند به تشخیص زود هنگام خرابی و جلوگیری از فرسایش بیشتر قطعات داخلی گیربکس کمک کند.
منظور از گاز هرز چیست؟
گاز هرز در گیربکس اتوماتیک وضعیتی است که در آن راننده پدال گاز را فشار می‌دهد و دور موتور خودرو به سرعت بالا می‌رود، اما سرعت و شتاب اتومبیل متناسب با آن افزایش پیدا نمی‌کند. این اختلال فنی نشان‌دهنده لغزش قطعات انتقال قدرت، افت فشار روغن هیدرولیک یا فرسایش صفحات کلاچ است که مانع انتقال کامل گشتاور موتور به چرخ‌ها می‌شود.
یکی از نشانه‌های شایع هم زمان با گاز هرز، تقه زدن ناگهانی هنگام درگیر شدن دنده است. در این وضعیت با بالا رفتن دور موتور، ناگهان دنده با ضربه‌ای کوبنده جا می‌رود و تکان شدیدی به کابین و سرنشینان وارد می‌کند که به گیربکس صدمه می‌زند.
پدیده هم زمان دیگر، استشمام بوی سوختگی تند شبیه به لاستیک یا لنت سوخته است. زمانی که صفحات کلاچ یا باندهای ترمز داخل گیربکس به دلیل کمبود یا فرسودگی شدید روغن روی یکدیگر سر می‌خورند، اصطکاک شدید و حرارت بسیار بالایی ایجاد می‌گردد. این گرمای غیرعادی ساختار مایع هیدرولیک را تجزیه می‌کند، بوی نامطبوعی شبیه سوختگی در اتاق خودرو پخش می‌شود و در صورت ادامه رانندگی، آسیب دیدگی صفحات کلاچ و کاسه نمدها به سرعت تشدید شده می‌شود.
روشن شدن چراغ چک موتور یا چراغ هشدار گیربکس مانند نشانگر چرخ‌دنده یا برف و اسنو در گیربکس‌های AL4 و تاحیر بسیار محسوس در آغاز حرکت، از پیامدهای قطعی گاز هرز هستند. در این حالت کامپیوتر خودرو با پایش سنسورهای سرعت ورودی و خروجی متوجه لغزش دنده شده و سیستم را در وضعیت اضطراری قرار می‌دهد؛ در نتیجه هنگام فشردن پدال گاز، ماشین ابتدا هیچ واکنشی نشان نداده و پس از مکثی طولانی همراه با افت شدید توان، خودرو با ضربه شدید به راه می‌افتد.
علت‌های پدیده گاز هرز گیربکس اتوماتیک
سیستم گیربکس اتوماتیک ساختاری کاملا یکپارچه و حساس دارد. بنابراین پیدایش هرگونه نشانه غیرعادی مانند بالا رفتن دور موتور بدون شتاب گیری، نوعی هشدار پیشگیرانه است. شناخت دقیق ریشه این ایراد از پرداخت هزینه‌های سنگین تعمیر موتور و جعبه‌دنده، سوختن کامل صفحات کلاچ و از کار افتادن ناگهانی خودرو در جاده جلوگیری می‌کند. هر عیب کوچک در گیربکس زنجیره‌ای از قطعات دیگر را نیز مستهلک می سازد، به همین جهت برای بررسی دقیق‌تر سایر نشانه‌های اولیه توصیه می‌کنیم به صفحه علائم خرابی گیربکس اتوماتیک مراجعه کنید.
در ادامه، ۵ علت اصلی و ریشه‌ای گاز هرز خوردن گیربکس اتوماتیک از نگاه فنی و تجربی بررسی شده است:
تاثیر سطح و کیفیت روغن گیربکس (ATF)
سیال گیربکس اتوماتیک تنها یک روان ساز ساده نیست، بلکه وظیفه اصلی آن انتقال نیرو از طریق فشار هیدرولیک و خنک کاری قطعات داخلی است. بر اثر نشتی از کاسه نمدها یا اتصالات، فشار لازم پشت پیستون‌های درگیرکننده دنده تامین نمی‌شود و صفحات روی یکدیگر سر می‌خورند. از سویی دیگر وقتی روغن کهنه گرانروی و خاصیت چسبندگی استاندارد خود را از دست می‌دهد و باعث ایجاد کف و افت فشار هیدرولیک می‌گردد که نتیجه مستقیم آن گاز هرز خوردن حین شتاب گیری است.
فرسودگی صفحات کلاچ داخلی
داخل پوسته گیربکس اتوماتیک، مجموعه‌ای از دیسک‌ها و صفحات اصطکاکی قرار دارند که وظیفه قفل کردن چرخ‌دنده‌ها در نسبت‌های مختلف را بر عهده دارند. با گذشت زمان، کارکرد بالا یا داغ شدن بیش از حد گیربکس، روکش گرافیتی این صفحات ساییده و در نهایت فلز به فلز یا کاملا صیقلی می‌شود. در چنین شرایطی، صفحات دیگر توانایی قفل شدن و انتقال کامل گشتاور را ندارند و لغزش مکانیکی رخ می‌دهد که خود را به صورت هرز چرخیدن موتور نشان می‌دهد.
خرابی ساعت گیربکس
ساعت یا بلوک هیدرولیک، مغز متفکر و مرکز تقسیم فشار روغن در گیربکس اتوماتیک است. این قطعه مجموعه‌ای از کانال‌های تو در تو و سوپاپ‌های حساس است. گیر کردن سوپاپ‌ها ناشی از براده‌های ریز و رسوبات روغن کهنه، مسیر هدایت روغن به کلاچ دنده مورد نظر را مسدود یا نیمه باز می‌گذارد. همچنین تاب برداشتن پوسته ساعت به دلیل گرمای بیش از حد، نشتی داخلی فشار روغن به وجود می‌آورد و افت فشار، مانع درگیری محکم کلاچ‌ها و در نتیجه گاز هرز خوردن گیربکس می‌شود.
نقص در عملکرد شیرهای برقی
شیرهای برقی دستورهای ارسالی از واحد کنترل الکترونیکی گیربکس را به عمل مکانیکی تبدیل کرده و جریان روغن را به سمت کانال‌های ساعت و پیستون‌های تعویض دنده باز و بسته می‌کنند. بروز اتصالی در سیم پیچ، کثیف شدن سوزن پیستون شیر برقی یا سوختن آن باعث می‌شود فرمان تعویض دنده به درستی اجرا نگردد یا فشار هیدرولیک به موقع به کلاچ نرسد؛ پدیده‌ای که دقیقا در بازه بین سبک یا سنگین شدن دنده‌ها موجب افت توان و گاز هرز خودرو می‌گردد.
نقص در توربین گیربکس
توربین به عنوان کوپلینگ هیدرولیکی، واسطه اتصال موتور به شفت ورودی گیربکس است. بروز عیوبی نظیر:
- فرسایش کلاچ قفل کننده داخلی توربین
- شکستن یا ساییدگی پره‌های استاتور و توربین
- نشتی داخلی روغن در کاسه توربین
در آخر موجب می‌شود گشتاور خروجی میل‌لنگ به جای چرخش شفت ورودی گیربکس، درون روغن توربین هدر رود. در این وضعیت راننده با بالا رفتن آنی دور موتور مواجه می‌شود در حالی که خودرو به کندی و همراه با بی‌جانی شتاب می‌گیرد.
بررسی تخصصی علت گاز هرز خوردن در انواع گیربکس اتوماتیک
تنوع ساختار مکانیکی، هیدرولیکی و نرم‌افزاری گیربکس‌های اتوماتیک در خودروهای بازار ایران سبب شده تا ریشه پدیده گاز هرز در هر مدل ماهیتی مجزا داشته باشد. در ادامه، دلایل بروز این اختلال را در چهار دسته اصلی گیربکس‌های موجود بررسی می‌کنیم:
گیربکس AL4
- خودروی هدف: پژو ۲۰۶، ۲۰۷، رنو مگان، تندر ۹۰ و ساندرو
گیربکس فرانسوی AL4 پایداری عملکرد خود را کاملا از بالانس دقیق فشار خطی روغن و سلامت بلوک هیدرولیک می‌گیرد؛ لغزش و گاز هرز در این جعبه‌دنده عمدتا ناشی از عوامل زیر است:
- افت عملکرد شیرهای برقی تنظیم فشار: دو شیر برقی اصلی مدولاسیون با گرفتگی یا افت توان الکتریکی، فشار روغن را کاهش داده و موجب لغزش کلاچ‌ها می‌شوند.
- نشتی داخلی از رینگ‌ها: فرسودگی و تغییر شکل رینگ‌های تفلونی شفت ورودی و پیستون‌ها به افت فشار روغن در مدار هیدرولیک و هرز چرخیدن دنده‌ها می‌انجامد.
- فرسودگی باندهای ترمز F2 و F3: این باندها وظیفه درگیر نگه داشتن کاسه‌های دنده را بر عهده دارند؛ با خورده شدن لنت باند یا خرابی پیستون پیستون‌های عملگر، دنده‌ها زیر بار گاز هرز می‌خورند.
گیربکس CVT
- خودروی هدف: شاهین اتوماتیک، چری آریزو ۵، تیگو ۵ و جک J4
در ساختار CVT انتقال گشتاور وابسته به چسبندگی اصطکاکی تسمه فلزی و فک‌های پولی مخروطی است؛ بروز گاز هرز در این مدل‌ها ناشی از این اختلالات است:
افت کیفیت پولی‌ها: در اثر کارکرد بالا، شیار افتادن یا صیقلی شدن سطح مخروطی پولی‌ها، تسمه فلزی لیز خورده و دور موتور بدون کشش بالا می‌رود.
کاهش فشار هیدرولیک پمپ روغن: ضعف پمپ روغن گیربکس فشار نگهدارنده فک‌های متحرک را کاهش می‌دهد و اتصال اصطکاکی تسمه دچار لغزش شدید می‌شود.
محافظت حرارتی یونیت کنترل: با داغ شدن غیرعادی روغن در ترافیک یا سربالایی، کامپیوتر گیربکس برای ممانعت از پارگی تسمه توان انتقالی را محدود کرده و وضعیتی شبیه به گاز هرز پدیدار خواهد شد.
گیربکس DCT
- خودروی هدف: جک S5، فونیکس تیگو ۷ پرو و تیگو ۸ پرو
جعبه‌دنده‌های دوکلاچه به دو بخش کلاچ خیس یا خشک متصل بوده و گاز هرز در آن‌ها به سایش صفحه کلاچ‌ها یا خطای بخش مکاترونیک مرتبط است:
- تمام شدن لنت دیسک و صفحه دوگانه: سایش صفحات کلاچ درگیرکننده دنده‌های فرد یا زوج، موجب لغزش در لحظه شتاب گیری و بالا رفتن بی‌اثر دور موتور می‌شود.
- داغ شدن پک کلاچ در ترافیک شهری: توقف و حرکت مداوم دمای روغن یا صفحات را بالا برده و یونیت با لغزاندن عمدی کلاچ‌ها موجب پدیده گاز هرز می‌گردد.
- خرابی شیرهای فشار بلوک مکاترونیک: نقص در عملگرهای هیدرولیکی تعویض دنده، فشار لازم برای قفل کردن فوری صفحات را مهیا نکرده و خودرو گاز هرز می‌خورد.
گیربکس‌های اتوماتیک ۶ سرعته AT
- خودروی هدف: دنا پلاس توربو، تارا، ۲۰۷ جدید TU5P و کیا سراتو
این جعبه‌دنده‌های ۶ سرعته با ساختاری سیاره‌ای از صفحات اصطکاکی چندگانه و ساعت پیچیده بهره می‌برند؛ افت کیفیت مایع خنک کاری یا استهلاک درونی به شکل زیر نمایان می‌شود:
- فرسایش کلاچ‌های دنده‌های بالا: دیسک‌های متصل به دنده‌های ۴، ۵ و ۶ بر اثر دمای بالا و رانندگی پرشتاب نازک شده و هنگام سبک شدن دنده هرز می‌چرخند.
- سایش و خوردگی مجاری بدنه ساعت: نشتی روغن از کانال‌های پیستون‌های هیدرولیکی ساعت گیربکس سبب افت فشار پشت پک کلاچ‌ها و گاز هرز در حین تعویض دنده می‌گردد.
- نقص در کلاچ قفل کننده توربین: فرسودگی صفحه کلاچ قفل کن داخل مبدل گشتاور مانع از قفل شدن مستقیم شفت موتور به گیربکس شده و هدر رفتن شدید نیرو را به دنبال دارد.
راهنمای گام به گام عیب یابی و رفع گاز هرز گیربکس اتوماتیک
عیب‌یابی گاز هرز گیربکس اتوماتیک نیازی به حدس و گمان‌های پیچیده ندارد. شناخت رفتار خودرو ساده‌ترین مسیر برای تشخیص دقیق مشکل است. وقتی ماشین هرز گاز می‌خورد، جعبه‌دنده تحت تنش‌های نامتعارف قرار می‌گیرد و باید فورا بررسی شود. با یک بررسی گام به گام می‌توان بدون ابزار پیچیده کارگاهی، علت افت توان را درک کرد. بر همین مبنا، فرایند رفع این اختلال بر اساس ۳ وضعیت رایج به شرح زیر انجام می‌شود:
گاز هرز از حالت سکون
اگر پس از قرار دادن اهرم دنده روی D یا R، خودرو بدون شتاب هرز گاز می‌خورد، کلاچ ورودی یا فشار روغن دچار نقص است. مراحل برای بررسی دقیق:
- گیج روغن را خارج کرده، سطح و میزان چسبندگی مایع هیدرولیک را ارزیابی کنید.
- اطراف کارتل، شلنگ‌های خنک کننده و کاسه نمدها را بازرسی و هرگونه نشتی را برطرف سازید.
- فشار خطی پمپ روغن را با گیج اندازه‌گیری کنید.
- در صورت نرمال بودن فشار پمپ، توربین باز و سلامت تیغه‌های آن تست گردد.
- صفحات کلاچ مستهلک دنده یک با پیاده سازی گیربکس اورهال شوند.
گاز هرز حین تعویض دنده‌ها
بالا رفتن دور موتور در زمان سبک یا سنگین شدن دنده نشان دهنده لغزش کلاچ‌ها در زمان تعویض است. مراحل رفع این ایراد به شرح زیر است:
- دستگاه دیاگ را متصل کرده و از طریق پارامترهای زنده، کارکرد الکتریکی و تاحیر شیرهای برقی تعویض دنده را بسنجید.
- در صورت تشخیص افت فشار موقت، مجموعه ساعت گیربکس دمونتاژ، مسیر سوپاپ‌ها کاملا تمیز و شیرهای برقی فرسوده تعویض گردند.
- رینگ‌های آب‌بندی تفلونی شفت‌ها را که مانع فرار روغن به هنگام تغییر وضعیت پیستون‌ها می‌شوند بررسی و نوسازی کنید.
- در خودروهای دارای گیربکس AL4، باند ترمز مربوطه رگلاژ یا در صورت از بین رفتن لنت تعویض شود.
- پس از اتمام فرایند مکانیکی، کامپیوتر گیربکس مجددا با دیاگ ریست و آدپتیو گردد.
گاز هرز در سربالایی‌ها
در شیب‌ها که خودرو نیازمند گشتاور پیوسته است، داغ شدن سیستم باعث این نقص می‌شود. گام‌های اصلاحی عبارت‌اند از:
- با دیاگ دمای سنسور گیربکس را خوانده و سلامت رادیاتور روغن را بررسی نمایید.
- روغن سوخته را کاملا تخلیه کرده و فیلتر مسدود گیربکس را فورا تعویض کنید.
- در تست درایو شیب‌دار، قفل شدن کلاچ توربین را ارزیابی نمایید.
- در صورت ادامه لغزش، مجموعه کلاچ‌های سنگین که تحت حرارت بالا فرسوده شده‌اند دمونتاژ و مجددا جایگزین گردند.
راهنمای محافظت از سلامت گیربکس اتوماتیک
جلوگیری از افت شتاب و خلاصی دنده‌ها فرمول پیچیده‌ای ندارد؛ تلفیقی از مراقبت‌های دوره‌ای و رانندگی اصولی، سلامت این جعبه‌دنده‌های حساس را تضمین می‌کند. اگر قصد دارید برنامه زمانی دقیق این چکاپ‌ها را بدانید، راهنمای جامع سرویس‌های دوره‌ای گیربکس اتوماتیک بهترین مرجع شما است.
- تعمیر اساسی گیربکس: تعویض دوره‌ای مایع هیدرولیک و کارتریج فیلتر طبق استاندارد کارخانه، مانع ته نشینی ذرات براده در منافذ مویرگی ساعت گیربکس شده و فشار پایدار مدار را حفظ می‌کند.
- پایش چشمی گیج روغن: سنجش منظم سطح مایع، ارزیابی شفافیت رنگ آن و اطمینان از نبود بوی سوختگی یا ناخالصی، صفحات کلاچ را از استهلاک پنهان و سایش نجات می‌دهد.
- پرهیز از رانندگی هیجانی: فشردن ناگهانی پدال گاز در ابتدای حرکت، ضربات مخربی به پره‌های توربین وارد کرده و باعث سوختن سریع باندهای ترمز و فیبرهای کلاچ می‌شود؛ شتاب گیری را همیشه تدریجی آغاز کنید.
- سکون صددرصدی پیش از تعویض جهت: هنگام جابه‌جایی دسته دنده بین حالت جلو (D) و عقب (R)، خودرو باید کاملا متوقف باشد. تغییر وضعیت در حال حرکت، تنش مکانیکی شدیدی روی چرخ‌دنده‌ها و سوپاپ‌ها اعمال می‌کند.
- مهار خودرو در شیب با دنده دستی (تیپ‌ترونیک): در گردنه‌ها و سربالایی‌های تند، دنده را روی حالت دستی یا سنگین (L/M) بگذارید تا موتور و گیربکس زیر فشار داغ نکنند و از سوختن روغن در دمای بحرانی پیشگیری شود.
| بی‌توجهی یا عادت اشتباه رانندگی | خسارت فنی و تعمیراتی |
| تعویض نکردن روغن و فیلتر | اورهال کامل ساعت، تعویض شیرهای برقی، تعویض روغن و شست و شوی مدار |
| رانندگی با روغن کم یا بی‌کیفیت | پیاده سازی کامل گیربکس، تعویض کامل کیت صفحات و واشرها |
| تغییر جهت (D به R) در حرکت | شکستن پوسته یا خرد شدن دنده‌ها؛ نیازمند تعویض نیم‌موتور |
| شتاب گیری ناگهانی و تیک‌آف | باز کردن گیربکس، برش و تعمیر توربین یا تعویض پولی و تسمه |
سوالات متداول درباره گاز هرز خوردن گیربکس اتوماتیک
برای مشاهده پرسش‌ها و پاسخ‌های تکمیلی در زمینه عیب‌یابی انواع گیربکس‌های اتوماتیک، می‌توانید به صفحه سوالات متداول گیربکس اتوماتیک مراجعه نمایید.
آیا رانندگی با گیربکسی که گاز هرز می‌خورد خطرناک است؟
بله؛ گاز هرز خوردن یعنی قطعات اصطکاکی در حال سایش روی یکدیگرند. ادامه رانندگی در این وضعیت حرارت روغن را به شدت بالا برده و یک نقص ساده را به سوختن کامل صفحات کلاچ و نیاز به پیاده سازی کامل گیربکس تبدیل می‌کند.
چرا ماشین فقط صبح‌ها یا در حالت سرد گاز هرز می‌خورد؟
با سرد بودن هوا، گرانروی روغن هیدرولیک بالاست و اگر سطح روغن کم باشد یا پمپ روغن ضعیف شده باشد، فشار لازم پشت پیستون‌ها بلافاصله تامین نمی‌شود. همچنین فرسودگی رینگ‌های آب‌بندی شفت باعث فرار روغن سرد شده و پس از گرم شدن و انبساط قطعات، موقتا درگیری بهتر می‌شود.
آیا تعویض روغن گیربکس می‌تواند مشکل گاز هرز را برطرف کند؟
اگر علت فقط کاهش کیفیت، کف کردن یا افت سطح روغن باشد، تعویض روغن و فیلتر اختلال را رفع می‌کند. اما اگر صفحات کلاچ سوخته یا روکش گرافیتی آن‌ها تمام شده باشد، تعویض روغن مشکل مکانیکی را حل نکرده و گیربکس نیازمند تعمیر اساسی است.
تفاوت گاز هرز خوردن در گیربکس‌های CVT با گیربکس‌های معمولی (AT) چیست؟
در گیربکس‌های AT گاز هرز ناشی از لغزش صفحات کلاچ یا افت فشار ساعت است، اما در گیربکس CVT این حالت به دلیل لغزش تسمه فولادی روی پولی‌ها یا فعال شدن سیستم محافظت حرارتی TCU در اثر داغ شدن روغن رخ می‌دهد.
نظرات و سوالات خود را ثبت کنید